PHRYG ÜLKESİ

Başkent Gordion. Phryg ülkesi Ankara, Afyon ve Eskişehir'in tümünü, Konya, Isparta ve Burdur illerinin kuzey, Kütahya'nın ise doğu bölümünü kapsamaktaydı.

Doğuda Kappadokia (Doğu kaynaklarında Tabal ve Kaşku ülkeleri), sonraları Galatia, güneyde Lykaonia, Pisidia; batıda Lydia, Karia; kuzeyde de Bithynia ve Paphlagonia bölgeleri ile çevriliydi.

GENEL ÖZELLİKLERİ

Phrygleri daha çok kral Midas ve onunla ilişkilendirilen mitolojik öykülerden tanımaktayız (Uzun kulaklı Midas; Her tuttuğu altın olan Midas gibi)

Orta Anadolu'nun kaliteli yünleriyle gerçekleştirilen halıcılık üretimi gelişmişti (Avrupa dillerindeki tapetes sözcüğü Phrygce'den gelmektedir).

Büyük Tümülüs'teki yontma ve kakma teknikleriyle süslenmiş ahşap paravan ve masalar gibi günümüze ulaşan ince işçilikli örneklerden anlaşıldığı kadarıyla mobilyacılık konusunda usta idiler.

Geometrik motiflerle oluşturulmuş kompozisyonlar içeren kilim benzeri dokumalar üretiyorlardı.

Fibulalar, kazanlar, philaeler, kemerler ve hamam taslarının atası olan ompholoslu taslar madenciliğin gelişmiş olduğuna işaret eder.

 

KÖKEN VE DİL

Trakya'dan Thrak göçleriyle Anadolu'ya geldiklerine inanılmaktadır. Grek Dünyası ile yakın ilişkileri vardı. Grekçe ve Phrygce aynı kökten geliyor olabilir.

KRONOLOJİSİ (İlişkili Çağdaşları)

Gordion kazılarından elde edilen bulgulara dayanılarak Phryg Devleti'ni doğuran gelişmeler tabakalara göre şöyle sıralanmaktadır:

7. Yapı Katı (M.Ö. 1100-950): Erken Demir Çağı başlarında (7 B yk) ortaya çıkan, Geç Tunç Çağı'nda kullanılanlardan tümüyle farklı el yapımı çanak çömlek yeni bir göçle ve olasılıkla devleti kuran toplumun bölgeye gelişiyle ilişkilendirilmektedir. Benzer çanak-çömleğe Troya VII b2, Boğazköy Büyükkaya ve Kaman Kalehöyük IId tabakalarında rastlanmaktadır. Bu sürecin ikinci evresinde (7A) mimaride yenilik gözlenir, çanak çömlekte de deve tüyü renkliler eskilerine eklenir.

6. Yapı Katı (M.Ö. 950-720?): Erken Phryg olarak adlandırılan sürecin başlarında (6 B yk) krallığın başlangıcına işaret eden büyük yapılar inşa edilmeye başlanmıştır. Surlar, anıtsal giriş ve avluyu çevreleyen yapılar bu döneme aittir. Bu tabakanın sonunu getiren yangını Kimmerlerin saldırılarıyla ilişkilendiren ve Phryg Devleti'nin bu olayla son bulduğunu kabul eden görüşler tartışılmaktadır. Gordion'daki yapılar bu yangından hemen sonra yenilenmiş ve kullanılmaya devam etmiştir.

5. Yapı Katı (720?-550): Orta Phryg

4. Yapı Katı (550-330): Geç Phryg

Phryg kralları ve Midas'ın çağdaşları

Kral Midas

M.Ö. 8. yüzyılda hüküm sürmüş olan ve adları birkaç yüzyıl geç Grek kaynaklarında anılan iki kral adı bilinmektedir.

Gordios

Midas   :Midas, yazılı belgelere göre Assur kralı II. Sargon (721-705) ile Kargamışlı Pisiri, Queli Uriqqi, Taballı Ambaris, Atunalı Kurti'nin çağdaşıdır.

Midas'ın doğu kralları ile ilişkisi, onun Assur kayıtlarındaki Muşkili Mita olabileceği önerisi kabul edildiğinde geçerlilik kazanır.

 

 

İNCELENMİŞ ÖNEMLİ MERKEZLER

Gordion: Phryglerle ilişkili üç tabaka var. Ayrıca bölgede 80 kadar tümülüs.

Hacıtuğrul (Yenidoğan Höyüğü)

Pessinus (Balahisarı)

Şarhöyük (Dorylaion)

Eskişehir-Kütahya-Afyon bölgesi (Küçük Phrygia): Midas Kenti

Kütahya/ Seyitömer Höyüğü

Ankara (20 kadar tümülüs), Anıtkabir, ODTÜ kampüsü çevresi. Ayrıca Ulus, Hacıbayram, ve Çankırıkapı'da yerleşmeler

Alaeddin Tepe

Dinar (Kelainai)

Kaman/Kalehöyük II d (11-9. yy), II c (8-7. yy), Karanlık Çağ yok. Mimari Gordion'a, çanak çömlek Kızılırmak'ın güneyine benziyor.

Pazarlı (Çorum'un kuzeyinde)

Alişar IV (Yozgat yakınlarında)

Boğazköy

Maşat Höyük (Tokat'ın Zile ilçesi yakınlarında)

Akalan (Samsun yakınlarında)

 

YAZITLARIN DAĞILIM ALANI

Merkezde Gordion (Yassıhöyük), kuzeybatıda Sakarya Nehri'nin kuzeyi, Göynük'ün güneyinde Germanos, güneybatı ve batıda Eskişehir-Afyon'da Midas Kenti, Yazılıkaya vd, batıda Kızılırmak kavsi içinde Boğazköy, Alacahöyük, Kalehisar (Çorum'un hemen kuzeyinde) ve Pazarlı, güneydoğuda Torosların kuzeyinde Niğde yakınında Göllüdağ ve Tyana, güneyde Antalya yakınında Elmalı'da Bayındır tümülüsten gümüş kap üzerinde Phryg grafiti yazısı. Ergili Daskyleion yazıtı.

MİMARİ

Başkent Gordion güçlü bir savunma sistemine sahiptir. Savunma duvarının dış yüzü boyunca toprak teraslar inşa edilmiştir. Ayrıca, savunma duvarının dış yüzünün alt kısmı düz çıkıntılar ile meyillendirilmiş ve kademelendirilmiştir. Gordion sitadelinde iç kısımda büyük koruma duvarları ile çeşitli bölümlere ayrılmıştır. Böylece duvarlar içinde denetim altında tutulan alanlar oluşturulmuştur. Gordion'dan bilindiği üzere Phrygler megaron denen  bir yapı türünü kullanmışlardır. Bezemeli mimari kaplama levhalarıyla da süslendiği anlaşılan bu yapılar içinde tapınakların önemli bir yer tuttuğu düşünülmektedir. Çünkü Eskişehir ve Afyon arasındaki yaylada yer alan ve ana tanrıça Kibele'nin megaron tarzındaki tapınaklarının ön cephesini temsil eden kaya anıtları üzerinde yer alan süslemeler, mimari kaplama levhalarının bir tapınağın süslenmesinde nasıl kullanılmış olduğu hakkında fikir vermektedir. Bezekli pişmiş toprak mimari kaplama levhalarının ele geçtiği önemli merkezler Gordion, Midas Kenti, Düver, Pazarlı ve Akalan yerleşmeleridir.

 

 

DİN

TANRILAR

Phryglerin en ünlü tanrıçası ilk kez 6. yy yazıtlarında "Matar" (Anne) veya "Mother" biçiminde kaydedilmiştir. Birkaç yazıtta "Kübileya" (dağların) sıfatı ile birlikte anılır. Tanrıça Greklere ve Romalılara bu sıfatından dönüşen "Kybele" veya "Cybele" olarak geçmiştir. İsmi Hellenistik Çağ'da Kybebe biçiminde yaygındı. Tanrıça'nın Pessinus'ta kendini hadım eden Attis adında genç bir sevgilisi ve törenlerine eşlik eden Gallos adında hadım rahipleri vardı. M.Ö. 204 yılında Romalılar Magna Matar'ı Pessinus'tan alıp Roma'ya kent koruyucu tanrıçası olarak götürmüşlerdir.

Doğrudan ilişki kurulamasa da doğurganlığı ve bereketi temsil ettiğine inanılan Ana Tanrıça anlayışı Anadolu'da Neolitik Çağ'a kadar uzar. Phryg Ana Tanrıçası ile sembolleri ve tapınımı benzeşen bir diğer tanrıça Geç Hititlerin Kubaba'sı idi. M.Ö. II. binyılın ortalarından beri bilinen tanrıça, I. binyılda özellikle Kargamış'ta ön plana çıkmış; Kilikia ve Sardes'te de tapınım görmüştür.

Phrygler de Urartular gibi yüksek kayalıklara kapı benzeri kutsal anıtlar yapmışlar ve tanrıçayı burada kutsamışlardır.

Phryglerde ayrıca Güneş Tanrısı Sabazios ve Ay Tanrısı Men önemli tanrılar arasındadır.

ÖLÜ GÖMME

Phrygler ölülerini tepe görünümündeki tümülüslere, kaya mezarlarına ve toprak mezarlara gömerlerdi. Lydialar'ın tümülüslerinden mezar odasının ahşap oluşu ile ayrılan Phryg tümülüsleri, Gordion yakınlarında çok sayıda, Ankara'da (20 kadar tümülüs) Anıtkabir ve ODTÜ kampüsü çevresinde, Dinar-Afyon, Lykia/ Elmalı'da, Tyna'da, Niğde/ Bor, Ulukışla yakınında saptanmış ve incelenmiştir. Tepenin yüksekliği, gömülen kişinin sosyal statüsünü göstermekteydi. İçlerinde çoğu zaman zengin mezar armağanları da bulunmaktaydı. Kaya mezarlarından bir kısmının cephesi ise Afyon/ Arslantaş mezarında olduğu gibi süslüydü.

 

SİYASAL VE KÜLTÜREL İLİŞKİLER

Phryglerin siyasal ilişkileri kral Midas'ın faaliyetleri çerçevesinde belirlenebilmektedir. Assur yazıtları Doğu; Antik kaynaklar da Batı ile ilişkileri anlatmaktadır. Assur yazıtlarındaki Mita'nın Midas olduğu varsayılır.

Doğu ve Güneydoğu ile ilişkiler: 8. yy başlarında Assur kralı II. Sargon Phrygia'nın doğusundaki Tabal'a saldırır. Bu olaydan hemen sonda Sargon yazıtlarında ilk kez Mita'dan da söz edilir ve Mita Assur'un hedefindeki kişidir. Ancak Muşki-Urartu Assur'a karşı isyan başlatır, Tyanalı Urpallu da yanlarındadır?. Sorgon, Muşki üzerine yürür. Taraf değiştiren Mita, Assur yandaşı görünen Queli Uriqqi'nin Urartu'ya gönderdiği elçileri yakalayıp barış için tributla birlikte Sargon'a gönderir.

Gordion'da Geç Hitit stilinde yapılmış anıtsal sur kapısı ile kabartmalar doğudaki bu bölge krallıkları ile ilişkilerin etkileri olarak şekillenmiş görülmektedir.

Güneybatıda Niğde'de Fenike alfabesi ve Phrygce yazıt aynı bölgede yan yana bulunmuştur. Belki Phrygler Fenike alfabe yazısını burada tanıdılar. Ancak bölgedeki Porsuk ve Kilisetepe kazısı Phryg kültürünün yerli unsurlar üzerinde etkili olduğunu gösteren bulgular vermemiştir.

Boya Bezekli Kap (Gordion P Tümülüsü)

Batı ile ilişkiler: Herodot Midas'ın tahtını Delphi'ye hediye ettiğini anlatır, ancak burun arkeolojik kanıtları yetersizdir. Midas, batıda Kyme (Nemrutkale) kralının kızı ile evlenmiştir. Samos Heraion'una karşı diğerleri arasında özel yakınlık duyulmuş gibi görünüyor. Burada Phriyg tipi 3-4 fibula, kemer, 2 çanak ve bir kazan bulunmuştur. Ayrıca Paros, Lindos, Olympia, Argos, Perachora gibi merkezler fibula ve bazı Phryg küçük buluntularına sahiptirler. Gordion'a batıdan Grek çanak çömleği 8. yy'da ulaşmıştır. Belki Grek alfabesi de aynı dönemde gelmiştir.

Fibula (Gordion Büyük Tümülüs)

 

 

ÇANAK ÇÖMLEK

Kızılırmak kavsi içinde yer alan Boğazköy, Alaca Höyük, Hacı Bektaş Höyük (Suluca Karahöyük), Kaman-Kalehöyük, Maşat Höyük, Kayapınar, Eskiyapar, Alişar Höyük, Çadır Höyük ile Kızılırmak'ın güneyinde bulunan Kültepe, Sultanhanı, Yassıdağ, Topaklı ve Porsuk gibi önemli yerleşmelerde ele geçmiş bulunan, Alişar IV olarak bilinen, özellikle stilize edilmiş siluet tekniğindeki geyik figürleri ile tek merkezli daire motiflerinden oluşan kompozisyonlarla bezenmiş boya bezekli çanak-çömlek grubu, Orta Demir Çağı'nın özellikle Kızılırmak kavsi içi ile güneyindeki karakteristik özelliğini oluşturur. Kızılırmak kavsinin batısı ile güneybatısında ise Gordion, Midas Şehri ve Alaattin Tepe'den bilindiği üzere siluet geyikli bezemeye sahip Alişar IV türü çanak-çömlek sayıca çok azdır ve bunlar büyük olasılıkla ithaldir. Bu kesimin yerel çanak-çömleğinin ise Çizgisel Stil'de bezenmiş olduğu söz konusu bu yerleşmelerde ele geçmiş olan örneklerin sayısal fazlalığından anlaşılmaktadır. Kızılırmak kavsi içi ile güneyinde Orta Demir Çağı'ndan beri tekdüze bir üretim yapan çanak-çömlek atölyelerinin stillerinde, Geç Demir Çağı'ndan itibaren özellikle bezeme açısından bazı önemli değişimler olduğu gözlenmiştir. Siluet görünümlü geyik figürleri yerine, değişik stilllerde çizgisel ya da reserve tekniklerde yapılmaya başlanan ve daha doğal bir görünüm sergileyen geyik figürleri ortaya çıkmıştır. Kuş figürlerinde sayı ve görünüm zenginliği artarken, boğa, merkep, karaca, keçi, aslan, köpek, balık ve böcek figürleri kompozisyonlar içinde ana öge olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bunların yanısıra kanatlı boğa ve sfenks gibi karışık yaratıklar ile ne oldukları tam olarak anlaşılamayan "Tanımlanamayan Garip Varlık" figürleri de ortaya çıkmıştır. Orta Demir Çağı'nda sayıca çok az olan ve oldukça stilize yapılmış insan figürleri Geç Demir Çağı'nda ön plana alınmıştır. Frigler'in ana tanrıçası olan, ancak Anadolu'da Neolitik Çağ'dan beri tapınılan Kibele, bu dönemde çanak-çömlek üzerinde betimlenmiştir. Geleneksel renkler olan koyu kırmızı, kahverenginin tonları ile siyah bezemelerde kullanılmaya devam etmiş, ancak bunun yanında bir yenilik olarak figürler ile kompozisyonlar beyaz ya da bej rengi tonlarındaki zeminli çerçeveler içine yapılmaya başlanmıştır. Çerçeve tekniği bir süre sonra beyaz renk zemin yapılmadan da uygulanmıştır.

KAYNAKLAR

Herodot, Phryg tarihi, mitolojik olayları ve batı ile ilişkileri konusunda önemli kaynaktır. Eusebios yıkılış tarihi olarak 696'yı, Julianus Africanus ise 676 yılını verir. Arkeolojik veriler ise bu tarihi daha eskiye götürmektedir.

Phryg yazıtları, Phryg ülkesinden ve batıdan gelen arkeolojik bulgular yanında Muşkiler ve Muşkili Mita (Midas ?) hakkında Orta ve Yeni Assur, Urartu, Geç Hitit yazıtları bilgi vermektedir.

---

BİBLİYOGRAFYA

Akerström, A., Die Architektonischen Terrakotten Kleinasiens, Lund 1966
Akurgal, E., Phrygische Kunst, Ankara 1955
Algan, E.-İ. Ongar, Kral Midas'ın Ülkesi Frigya, İstanbul
Bossert, E.M., Die Keramik Phrygischer Zeit von Boğazköy. Boğazköy-Hattusa Ergebnisse       der Ausgrabungen XVIII, Mainz am Rhein 2000
Haspels, C.H.E., The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments I: The Text, II: The Plates, Princeton 1971
Mellink, M. J., "The Native Kingdoms of Anatolia", The Cambridge Ancient History, III/2, 1991: 619-665
Mellink, M. J., "Bilinguals and the Alphabet in Cilicia, Tabal and Phrygia" Karatepe'deki Işık Halet Çambel'e Sunulan Yazılar, ed. G.Arsebük, M.J. Mellink, W. Schirmer, İstanbul 1998: 495-498
Muscarella, O.W., "King Midas of Phrygia and the Greeks"
Tahsin Özgüç'e Armağan Anatolia and the Ancient Near East, ed. K.Emre, M. Mellink, B.Hrouda, N. Özgüç, Ankara 1989: 334-344
Muscarella, O.W., "The Iron Age Background to the Formation of th Phrygian State", Bulletin of the American Schools of Oriental Research 299/300, 1995: 91-101
Özgüç, T., Demir Devrinde Kültepe ve Civarı. Ankara 1971
Özgüç, T., Maşat Höyük Kazıları ve Çevresindeki Araştırmalar, Ankara 1978
Özgüç, T., Maşat Höyük II. Boğazköy'ün Kuzeydoğusunda Bir Hitit Merkezi, Ankara 1982
Sams, G.K., The Early Phrygian Pottery.The Gordion Excavations 1950-1973: Final Reports Volume IV, Pennsylvania 1994
Sevin, V., Anadolu Arkeolojisi, İstanbul 1999
Voigt, M.M.-R. C. Henrickson, "Formation of the Phrygian state: the Early Iron Age at Gordion", Anatolian Studies 55, 2000: 37-54
von der Osten, H.H., The Alishar Hüyük Seasons of 1930-32, Part II, (OIP XXIX), Chicago 1937
von der Osten, H.H., The Alishar Hüyük Seasons of 1930-32, Part III, (OIP XXX), Chicago 1937

---

Sayfa İçindeki Resimler:
Uygarlıklar Ülkesi Türkiye, The Land of Civilisations, Turkey (1985), (Sergi Katalogu: Derleyen Japonya Ortadoğu Kültür Merkezi vd)
Algan, E., İ. Ongar, Kral Midas'ın Ülkesi Frigya, İstanbul. 'den  taranmıştır.